Fenâfillah; Hakk'ta fani olmaktır. Ondan ilerisine Bakabillah denir. Bilâl Babam:

- Buralar kalemle yazmakla, dille söylemekle anlaşılmaz. Ancak içinde yaşayan bilir, buyurdu.

O hâl bir insana geldi mi, Allahu Teâlâ o an için insan, hayvan, nebatat, yiyecek, içecek, giyecek hatta en çirkin bir mahlûkta tecelli etse, onun seyrine doyamaz. Birçok zaman bakar öylece kalır. Erkek ise ka­dında, kadın ise erkekte tecelli ettiği olmuştur. O hâl kendine gelen bir kadına en çirkin erkek en güzel görünebilir. Yahud o hâl kendine gelen bir erkeğe en çirkin bir kadın en güzel bir kadın görünebilir. Bu­na aşk-ı mecazi derler. Davud (Aleyhis selâm) da aynısı olup, çok çirkin bir kadını aşk-ı mecazi ile çok güzel gördü, aşık oldu. Çok iptila çekti. Sonunda büyük derece aldı. Müridlerin en fazla sakınacağı aşk-ı mecazi hâlidir. Hem kendi hem de başkaları buna mani olmalıdır. O hâl kendine gelince sakınması şöyledir:

Evine çekilip kendi odasında Allahu Teâlâ'ya çok istiğfar ederek yalvarmalıdır. Şeyhine devamlı huzur-u rabıta ile çağırmalıdır. İşte Şeyh bu zamanda çok gereklidir. Şeyh aşk-ı mecazî'yi aşk-ı hakikiye çevirir. Allahu Teâlâ, Şeyhin maneviyatının vesilesi ile kendi kudret elinden o hâli geçirir, aşk-ı hakikiye dönderir.
 Peygamberimiz (Sallallahu aleyhi vesellem)'in Hz.Hatice Validemizle evlenmesi hâli 83;
Yusuf (Aleyhis selâm) ile Züleyha 84;
Davud (Aleyhis selâm) ile Hürre Peygamberin karısı arasında olan 85;
Musa (Aleyhisselâm) ile Şuayb (Aleyhisselâm)'in kızları arasında olan hâller 86;
Mısır'ın ileri gelenlerinin hanımlarının Yusuf (Aleyhis selâm)'u görünce, gözlerini O'ndan ayıramamaları ve elma soyuyoruz diye bıçakla parmaklarını doğramaları 87;
 İbrahim (Aleyhisselâm) ile Sâra Validemiz arasında olan 88  bu hâllerin hepsi aşk-ı mecazidir.

Mecnun'a;

- Leyla, Leyla diye öleceksin. Leyla'yı bizde görüyoruz. Kara kuru bir kız." Mecnun;

- Leyla'­ya benim gözümle bakın. O zaman güzelliğini bilirsiniz." dedi. Leyla'yı yanına getirdiler. Mecnun baygın bir vaziyette idi. Leyla, Mecnun'a;

Ben Leyla'yım, aç gözünü bana bak, dedi. Mecnun Leyla'ya baktığında Leyla'daki güzel lik gitmişti. Mecnun Leyla'ya:

Benim aradığım kalbimdeki Leyla. sen değilsin. Ben, Leyla'yı değil, Mevlâ'yı arıyormuşum, dedi. Leyla'ya karşı duyduğu aşk-ı mecazi gidip, Allahu Teâlâ'nın aşk-ı hakikisi başlamıştı.

Hadîs-i şerifte: ''Fani olunuz, sonra fani olunuz." buyuruyor. Fani yok anlamındadır. Bir mürid çalışa çalışa ilk defa Şeyhte fani olur. Kendine bakınca Kendi vücudunu göremez. Yâ Şeyhini elbise gibi giymiş, yâ kendi yok Şeyhi var olur. Bir kardeşimiz Bilâl Babamdan yeni ders almış, çok güzel çalıştığı sıralarda başından geçen Şeyhte faniliği şöyle anlatıyor:

Bisikletle çarşıda giderken, birden benim vücudum yok, Bilâl Babamın vücudu var oldu. Nerdeyse "Ben Bilâl Baba oldum" diye bağıracaktım. O hâl geçene kadar kendi kendime baktım. Kendime baktıkça sevini­yordum. O hâl benden geçince yine ben kendim oldum ve yoluma devam ettim, dedi. Ben de o zamana kadar bir tek huzurda, zikir, ders, tesbih çekerken bu hâl olur zannediyordum.

Bir ihvan kardeşimiz ders çekerken o hâl kendine gelince ben Bilâl Babamıyım, değil miyim diye tereddütte kalıyor. Bilâl Babamın parmağında enli taşlı yüzük vardı. Üzerinde "Haki payi fahri âlem Mustafa" yazılı idi. Zahir gözü ile kendi parmağına bakıyor, o yüzüğü kendi parmağında görüp hayret ediyor. O hâl kendinden geçince kendinin Bilâl Babam olmadığını anlıyor.

Her nereye baksam Şeyhim kendi var,

Şimdi boynumuzda Şeyh kemendi var.

Bir gün bir sohbette, okumuş biri:

- Ben kitapta okudum diyor ki, Mansur-i Bağdadi Hz.'nin "Enel Hakk" demesi, bir yolda giderken ayağı bir çukura ya da bir taşa dolaşıp yıkılan insan gibi olur. İnsan yıkılıp kalkar, gider, dedi.

Avam olan ne bilsin, haleti aşkı vebal anlar.

Görür mü her taharetsiz sanırsın âlemi kalbte.

Gönül seyrin beyan etsen, basiretsiz hayal anlar

Okurlar levh-i mahfuzun kitabın, ehli aşk olan,

Kalan zahir billahi, hemen bir gıylû gal anlar.

Baka camın şarabından, müyesser olmayan şahsa.

Cihanın zehirini içiben biçare bal anlar.

Hacı Muhammed BÎLAL-İ NADİR Hz.

Bunu iste, buna çalış, buna kavuş, hepsinden ileri savuş. Hakk'a vasıl ol. Vesselam.

Namazda da onun bir benzeri olur. Gözü bakar ama olduğu yeri, secde yerini göremez. Dili âyet okur, belkide bir cemaata imamdır fakat âyet bitip rükû edeceği veya tahiyatta ise dua bitip selam vereceği za­mana kadar kendi burada yoktur. Hiç yok değil, başka yerde veya birkaç yerde var. Dua bitince; derhal uyuyan bir adamın uykuda çok uzak bir memleketi görüp, uyanınca aniden burada olduğu gibi bu da gözü açik dili dua okur. Hem de imam olduğu için sesli olarak âyet okur. Sesini kulağı duyar, yine kendi burada yok. Dua bitince kendine gelir, kendinin cemaata imam olduğunu da bilir. Namazın kaçıncı rekatında olduğunu hangi vakit için nerede durduğunu, uyku sersemi olanın uykudan ayıkması gibi ayıkır, anlar, selam verir.

Namazda bu hâl kendine gelen, bir de namaz kılmasını bilmeyen çok yanılır. Bunlar hep birer haldir. Hâlde dil ile anlaşılmaz.

Seyyid Ahmed Rufai Hz. sabah namazına imamın arkasında duruyor, namaz bitiyor. Herkes dağılıyor, öğle. ikindi, akşam, yatsı namazlarını kılıyorlar. İkinci gün sabah namazına geliyorlar. Yine aynı yerde kıyamda duruyor. İmamla beraber rüku'yu secdeyi yapıp selam veriyor. "Sen yirmi dört saat namazda durdun" diyorlar. "Ben hatırlamıyorum" buyuruyor.

Evliyaullah'tan biri camide namaz kılarken evi yanıyor. Camı cemaatine koşarak, haber veriyorlar. Cemaat koşarak gidiyor. Yanan evi söndürüyorlar. Evi yanan kimseye: "Senin evin yandı, niçin gelmedin?" diyorlar. "Ben ilk defa sizden duydum. Hiç bir şey hatırlamıyorum" diyor. İşte evi yanıyor. Koşun Allah için yardım edin, söndürün, diye bağırıp, çağırmaların hiç birisini duymuyor.

Veysel Karani Hz.'ne "her gece sabaha kadar namaz kılmaya nasıl tahammül ediyorsun?"diye soruyorlar. Buyuruyor ki: " Namazda, rükuda ve secdede üç sefer "Sübhane rabbiyel azîm. Sübhane rabbiyel alâ” denilmesi lazım. Ben yatsıdan sonra iki rek'ât namaz kılıyorum. Rukuda ki tesbihleri kavuşturamadan sa­bah oluyor. İşte namazda "Allahu Ekber" deyip namaza durunca kendi kendini kaybetti. Allahu Teâlâ ile baş başa kaldı. Vaktin nasıl geçtiğini bilmiyor.

Evliyaullahtan bir zat kendisine sorulan sorunun cevabını veremezse abdest alır. namaza dururdu. Na­mazda o hal kendisine gelir onun cevabını Allahu Teâlâ kendine bildirir,namazdan ayrılır cevap verirdi. Mü'minin mi'rac'ı namazdır. Namazda peygamberimiz (Sallallahu aleyhi vesellem)'in mi'rac'ta Allahu Teâ­lâ ile konuşması gibi çeşit çeşit haller olur.

Şeyh Muhiddin-i Arabî Hz. bir zata mektup yazıyor: "Senin bir kitabını okudum. Kitabından anladığı­ma göre sen çok büyük bir zekaya sahipsin. Zahir ilmini tam biliyorsun. Ama bir de ilm-i bâtın var. İlm-i zahir yanılmaya mahkumdur. Senin kitabında yazdığın bir görüşünün kırk sene sonra bâtıl olduğunu an­ladığını o mevzuda çok kitaplar yazıp dağıttığını, kitabı eline alıp okuyanların felan zat yazmış diye amel edeceklerini, o kitabı toplatmaya da imkanın kalmadığını, onun için çok ağladığını söylediler. Çok doğru söylüyorsun. Bizde de bazı kimseler kalbim bana Rabb'ımdan haber verdi, derler. Biz onu da makbul tutmayız. Bizzat Rabb'im bana haber verdi demesi lazımdır diye yazdı. Kendisi ile Rabb'ısı arasında kalbini vasıta tutarsa bu da olmaz. Çünkü şeytan kalbe de müdahele eder. Bilâl Babam buyurdu: Kalp dört kapılı bir ev gibidir. Rahmani, şeytani, nefsani ve melekî her birisi bir kapıdan girer. Hiç birisi birisine manî olmaz, iman seçer.

"Mü'minin firasetinden sakının, çünkü onlar Allah'ın nuru ile bakarlar."89

Hakk'ta fani olmanın misali; demircinin küresinde (ocağında) kızaran demirin ateş olup, ateşin sıcak­lığı kendinde tecelli ettiğinden kendini ateş zannediyor. Halbuki sadece ateşin sıcaklığı kendinde vardır. Güneşin aynaya yansıması, aynanın güneşten aldığı ziya ile karanlık yerleri ışıtınca, ben güneş oldum zannetmesi; suyun içine düşen camın bakılınca görülmeyip kendini su zannetmesi gibidir.

"İnsan çalışa çalışa Hakk'a vasıl olur, Hakk olur. Onun için günahta kalmaz, ibadette biter." diyen yanlış itikad sahiplerine cevaptır. Kul Hakk'a vasıl olunca denize düşen damlanın deniz olduğu gibi Hakk'a vasıl olan Hakk olur, dedikleri bu görüşleri tamamen yanlıştır. Bizim dinimizde, şeriatın hükümlerine, İslam inancına tamamen terstir.

(Râmûz-ul Ehâdis, Hadîs No: 3302)

"Ümmetim hakkında üç şeyden korkarım. Benden sonra ma'rifete erdikten sonra sap­maları, fitnelerin mide ve tenasül uzvunun (gayri meşru) arzula rıdır."

Ehl-i Sünnet itikadına göre Hâlık ayrıdır, mahluk ayrıdır. Hâlık yaratan, mahluk yaratılandır. Allahu Teâlâ halıktır: insan mahluktur. Hâlık mahluk olmaz, mahlukta hâlık olmaz. Bu hususta bir çok kimseler yanlış itikadlara sapmışlardır. Vahdet-i Vücuda varan bir kimse Hakk'a vasıl olur. Tecellî-i İlâhiye ken­dinde zuhur eder. Kendisini Hakk oldum zanneder,

Bazıları da Yunus Emre'nin, Seyyid Nizamoğlu'nun ve bazı Hakk şairlerinin kasidelerini misal getirir­ler. Mansur-i Bağdadi Hz.'nin "Enel Hakk" demesini; Beyazıd-ı Bestami Hz.'nin "(Sübhanî mâ azami şânî:) Ben Sübhan değil miyim? Benim şanım büyük değil mi? (Açıkçası: Ben Allah değil miyim)" demesini misal getirerek aynı sözleri söylemek isterler ve söylerler. Onlar içinde bulunduğu hâlleri söylemişlerdir. Kendilerin de o hâl zuhur etmiştir. Güneşle arasında renkli bir cam olan, güneşin rengi kırmızı, yeşil, pembe gibi söyleyebilir. Güneşle arasında hiç cam yok. o da gördüğünü söyler, o da doğrudur. Güneşi de camı da görmüyor, güneşin rengi pembe, kırmızı, yeşil gibi söylese yalan söylüyor. Esas gördüğü rengi söyleyen doğrudur. Arada hiç cam yok, bu gözle görünce gözü kamaşıyor, güneş görünmüyor, insanın gözü­nü alıyor. O da doğrudur. Olduğu yer zifiri karanlık gece mi, gündüz mü belirsiz. Güneşi kırmızı, yeşil, pembe görüyorum, güneş güzümü alıyor göremiyorum demeleri yalandır! Onlar içinde bulunduğu hâli söy­lüyor, doğrudur. Sen, onlar söylüyor bende söyleyeyim diye söylüyorsun senin ki yalandır!

Bilâl Babama aynı sorular sorulunca şu cevabi verdi:

- Bir demirci küresinin (ocağının) üzerinde ateşin içinde kızaran demirin rengi ateş. sıcağı da ateştir.Ne kadar dikkatle baksan ateş mi, demir mi? fark edemezsin. Elle dokunsan İkisi de ateş, ikisi de yakıyor. O demire demir de desen olur, ateş de desen olur. O demir "ben ateşim" derse yalan söylemiyor. Çünkü rengi de, sıcağı da ateştir. Yerde soğuk buz gibi duran siyah demir "ben ateşim" derse yalan söylüyor. O zâtlar da ateşte kızaran demir gibi içinde bulunduğu hâli söylüyor. Allahu Teâlâ'nın kula tecellisi o ateş gibidir.Kendinde tecelli olmayanda o hâl olmaz.

Beyazıd-ı Bestami Hz. zikirde: "(Sübhânî ma âzami şânî) Ben Sübhan (Allah) değil miyim? Benim şanım büyük değil mi?"dedi. Zikirden sonra:Neden böyle söylüyorsun? diye sordular.

Ben ne söylediğimi bilmiyorum. Bir daha böyle söylersem beni öldürün, dedi. Yine zikirde aynı söz­leri söyleyince kılıçla vurdular. Kılıç, çeliğe vurulmuş gibi ağzı kırıldı. Zikirden sonra:

Yine söyledim mi? diye sordu.Söyledin, dediler. . .'Neden vurup, beni öldürmediniz!-Vurduk, kılıçların ağzı kırıldı. Çeliğe değmiş gibi elimiz ağrıdı. Kılıçları yere attık,dediler. Beyazıd-ı Bestami Hz. eline ince bir iğne aldı, etine batırdı, kan çıktı.

- Gördünüz mü? Benim etim iğneye bile dayanamadı. Demek ki, o sözü söyleyen ben değilim.

Hz. Ali (kerremallahu veche)'nin:

"Ben görmediğim Allah'a iman etmem." sözü yine aynıdır. Onlar içinde bulunduğu, yaşadığı hâli söylüyor. Onlarda o hâl var, biz de o hâl yok.

Tecellî-i İlâhiye olan ateşte kızaran demir gibidir. Tecellî-i İlâhiye olmayan, yerde soğuk buz gibi du­ran demir gibidir.

(Sûre-i Kasas, Ayet 30)